Id� pod pr�d marzec 2006, nr 3 (20), s. 8-9.
Zmar� Henry M. Morris, odnowiciel wsp��czesnego kreacjonizmu
25 lutego b.r., w szpitalu pod San Diego, w Kalifornii, zmar� Henry M. Morris. Mia� 87 lat. Z wykszta�cenia in�ynier, posiada� doktorat z in�ynierii wodnej, pracowa� na kilku �wieckich uczelniach ameryka�skich, m.in. przez 13 lat kierowa� wydzia�em w Virginia Polytechnic Institute, Blacksburg, Virginia. To od wydania jego ksi��ki w 1961 roku, The Genesis Flood (Potop z Ksi�gi Rodzaju) historycy datuj� odrodzenie ruchu kreacjonistycznego zniszczonego, wydawa�oby si�, do samych fundament�w przez Darwina i jego nast�pc�w. Morris od 1970 roku po�wi�ci� si� wy��cznie kreacjonizmowi, pracuj�c g��wnie w za�o�onym przez siebie Instytucie Bada� Kreacjonistycznych (Institute for Creation Research) w El Cajon, w pobli�u San Diego, w po�udniowej Kalifornii.
1959 – rok Darwina
Zaledwie dwa lata przed wydaniem The Genesis Flood obchodzono z wielk� pomp� stuletni� rocznic� wydania g��wnego dzie�a Darwina, O powstawaniu gatunk�w. Kreacjonizm wydawa� si� zepchni�ty na kompletny margines. Przyznawali si� do niego tylko cz�onkowie niewielkich grup religijnych, z regu�y ludzie niewykszta�ceni i z pobudek religijnych, nie naukowych. Oczywi�cie, by�y wyj�tki od tej regu�y, ale w I po�owie XX wieku kreacjonist�w, kt�rzy byli w stanie co� opublikowa�, mo�na by�o policzy� zaledwie na palcach obu r�k. Ewolucjoni�ci jawnie tryumfowali. Oto kilka wypowiedzi Sir Juliana Huxleya z przem�wienia wyg�oszonego 26 listopada 1959 roku (w dok�adn� setn� rocznic� wydania dzie�a Darwina) na Uniwersytecie w Chicago:
Huxley nie by� byle kim. To jeden z tw�rc�w wsp��czesnej syntezy ewolucyjnej czyli neodarwinizmu (wed�ug kt�rego ewolucja nast�puje przez przypadkowe mutacje i dob�r naturalny). W takiej atmosferze intelektualnej przysz�o Morrisowi walczy� o uznanie wiarygodno�ci kreacjonizmu. Wszystkie ksi��ki napisane na cze�� Darwina i seminaria gloryfikuj�ce my�l ewolucyjn� g�osi�y �mier� kreacjonizmu. Nawet American Scientific Affiliation, organizacja zrzeszaj�ce ameryka�skich uczonych, przyznaj�cych si� do wiary w Boga, skapitulowa�a wobec teistycznego ewolucjonizmu. Prawie wszystkie chrze�cija�skie college’e i seminaria duchowne posz�y ich �ladem. Te kilka z nich, kt�re nadal odrzuca�y teistyczny ewolucjonizm, naucza�y albo progresywnego kreacjonizmu (stworzenie odbywa�o si� etapami co wiele milion�w lat), albo teorii luki czasowej (mi�dzy pierwotnym stworzeniem Wszech�wiata a stworzeniem �ycia na Ziemi istnia�a pot��na, mo�e nawet wielomiliardoletnia, luka czasowa).
Wsp��praca
Ale w tym samym roku 1959 Morris uko�czy� wst�pn� wersj� ksi��ki, kt�ra przyczyni�a si� w decyduj�cym stopniu do odrodzenia kreacjonizmu – tylko ju� nie w�r�d teolog�w, lecz uczonych-przyrodnik�w. Ksi��k� t� by� The Genesis Flood (Potop z Ksi�gi Rodzaju). Jej wsp��autorem by� biblista, specjalizuj�cy si� w problematyce Starego Testamentu, John C. Whitcomb.
Whitcomb po uko�czeniu studi�w historycznych w 1948 roku zacz�� studiowa� teologi�. Morris i Whitcomb spotkali si� osobi�cie w 1953 roku na zje�dzie American Scientific Affiliation. Morris przedstawi� na nim referat pt. „Biblical Evidence for a Recent Creation and Universal Deluge” (Biblijne dowody na rzecz niedawnego stworzenia i powszechnego potopu). Whitcomb w napisanym zaraz potem li�cie do Morrisa wyrazi� swoje uznanie dla tre�ci referatu. Jego zdaniem wnioski, do kt�rych Morris doszed�, s� ca�kowicie zgodne z Bibli� i powinny by� w przysz�o�ci poparte przez rzetelne �wiadectwo geologiczne. Tak rozpocz��a si� ich przyja��, kt�rej punktem kulminacyjnym by�o p��niejsze wsp�lne autorstwo The Genesis Flood. Gdy w 1955 roku Whitcomb podj�� decyzj�, by pisa� prac� doktorsk� z teologii na temat og�lno�wiatowego potopu, zwr�ci� si� do Morrisa o pomoc, o dane bibliograficzne i szczeg��owe sugestie.
Morris nale�a� do tych kreacjonist�w, kt�rzy troskliwie przez lata przygotowywali si� do kompetentnego zajmowania si� kreacjonizmem. Ju� w 1947 roku zdecydowa� si� pracowa� nad doktoratem z hydrologii, z uboczn� specjalno�ci� w geologii. Uwa�a�, �e takie po��czenie umo�liwi mu stworzenie rzetelnego uj�cia geologii potopu (geologia potopu by�a wcze�niej rozwijana przez niekt�rych kreacjonist�w, ale w po�owie XX wieku ich uj�cia by�y ju� przestarza�e.) Maszynopis ksi��ki Morrisa na temat Potopu Noego, gdy Whitcomb zwr�ci� si� do niego o pomoc i sugestie, obejmowa� 4 rozdzia�y licz�ce ok. 300 stron.
W 1957 roku. Morris, po pracy na kilku ameryka�skich uczelniach, przeni�s� si� do Virginia Polytechnic Institute, gdzie zacz�� kierowa� wydzia�em in�ynierii niewojskowej. W tym samym roku Whitcomb obroni� doktorat z teologii na temat potopu. Morris uznal, �e pierwsze rozdzia�y pracy Whitcomba na temat biblijnych i historycznych aspekt�w Potopu by�y znakomite, ale pozosta�e rozdzia�y w gruncie rzeczy streszcza�y jedynie argumenty jednego z dawniejszych teoretyk�w geologii potopu (George’a McCready Price’a). By�y wi�c przestarza�e, gdy� od publikacji Price’a up�yn��o 30 lat. Whitcomb nie mia� jednak odpowiedniego przygotowania fachowego, by t� cz��� swojej pracy uaktualni�. Obaj panowie uznali wi�c, �e najlepszym wyj�ciem b�dzie napisanie wsp�lnej ksi��ki, w kt�rej Morris napisze dwa 50-stronicowe rozdzia�y kolejno na temat krytyki uniformitaryzmu geologicznego oraz przedstawiaj�c zarys biblijnej ramy roboczej dla danych z geologii historycznej.
Ostatecznie jednak Morris przygotowa� 350 stron ksi��ki, a Whitcomb – 150. Whitcomb by� autorem pierwszych czterech rozdzia��w i dwu dodatk�w, a Morris – pozosta�ych trzech rozdzia��w. Ale czytali wzajemnie przygotowywane przez siebie rozdzia�y i sugerowali wiele poprawek. Ksi��ka by�a naprawd� ich wsp�lnym tworem.
Prac� nad ni� powinno si� datowa� od 1947 roku, gdy Morris rozpocz�� sw�j r�kopis nigdy nieopublikowanej ksi��ki Creation and Destruction of the World (Stworzenie i zniszczenie �wiata). Whitcomb pisa� swoj� prac� doktorsk� od 1955 roku. Ostatecznie The Genesis Flood wydano w 1961 roku.
Zanim to si� sta�o, Morris wysy�a� r�kopis do niekt�rych znanych sobie uczonych, aby zapozna� si� z ocen� tak wielu kompetentnych naukowc�w, na ile to mo�liwe. Lista uczonych w podzi�kowaniach, przytoczonych w ksi��ce, obejmuje nazwiska 21 przyrodnik�w, 9 teolog�w i 2 filolog�w. W ten spos�b utworzy�a si� pocz�tkowo nieformalna dyskusyjna grupa korespondencyjna, kt�ra w ko�cu przekszta�ci�a si� w Creation Research Society (Towarzystwo Bada� nad Stworzeniem). CRS to najpowa�niejsza dzi� organizacja kreacjonistyczna na �wiecie, do kt�rej nale�e� mog� tylko te osoby, kt�re uko�czy�y studia wy�sze z jakiej� dziedziny nauki. Wydanie ksi��ki w 1961 roku powszechnie uchodzi za punkt zwrotny w historii kreacjonizmu. [2] A jej wp�yw mo�na zauwa�y� cho�by w tym, �e przez nast�pne kilkadziesi�t lat by�a ci�gle wznawiana. [3] ��czna liczba wydanych egzemplarzy wynosi kilkaset tysi�cy. [4]
s. 9
Antynaturalizm
Ksi��ka zosta�a napisana w spos�b nie do zaakceptowania przez wsp��czesnych uczonych. Ma charakter naukowy (ewolucjoni�ci powiedzieliby: z pozoru naukowy), mianowicie wype�niona jest argumentami z nauk przyrodniczych, ale zaczyna si� od przyj�cia s�ownej nieomylno�ci Pisma �wi�tego. Jak autorzy wyja�nili we wst�pie, argumenty zawarte w ksi��ce oparte s� na za�o�eniu, �e Biblia jest prawdziwa. Nie u�ywaj�c wsp��czesnej terminologii filozoficznej, autorzy odrzucili wi�c powszechnie akceptowany postulat naturalizmu metodologicznego, wed�ug kt�rego w nauce nie wolno odwo�ywa� si� do przyczyn nadprzyrodzonych. Naturalizm jest wi�c po��czeniem materializmu i praktycznego ateizmu. Nie g�osi nieistnienia Boga, ale tak funkcjonuje, jakby Go nie by�o. Morris uwa�a�, �e je�li B�g istnieje i dzia�a w �wiecie, to za�o�enie, �e w nim nie dzia�a, musi prowadzi� do fa�szywych wniosk�w. Je�li celem nauki jest dociekanie prawdy o �wiecie, to nauka nie mo�e udawa�, �e nic nie wie o aktywno�ci stw�rczej Boga. W szczeg�lno�ci nauka nie mo�e zak�ada�, �e aktywno�ci tej nie by�o.
Wi�cej – je�li aktywno�� Bo�a w �wiecie zosta�a poprawnie opisana w Pi�mie �wi�tym, to wyniki bada� naukowych nie tylko nie mog� tej prawdzie zaprzecza�, ale nawet mog� i powinny by� wsparte przez te faktualne twierdzenia, jakie znale�� mo�na w Biblii. Biblijny opis stworzenia i potopu uzna� mo�na za wyznaczenie terenu, na kt�rym dopiero mo�na prowadzi� rzetelne, to jest nakierowane na prawd�, badania naukowe, uszczeg��awiaj�ce og�lne z natury rzeczy twierdzenia Biblii. Poszukiwania naukowe winny by� tak prowadzone, aby dopasowywa� si� do tych og�lnych biblijnych ram. Postaw� badawcz� Morrisa i Whitcomba uzna� wi�c mo�na za fundamentalizm – uznanie priorytetu poznawczego Biblii nad badaniem naukowym.
Trzeba pami�ta�, �e ksi��ka zosta�a napisana dla chrze�cijan, a nie dla �wiata jako takiego, zw�aszcza tego ze�wiecczonego. Jej podstawow� przes�ank� by�a nieomylno�� S�owa Bo�ego. A jej celem by�o wezwanie tych chrze�cijan, kt�rzy akceptowali autorytet Biblii, by powr�cili do prawdziwego kreacjonizmu. Trzeba bowiem pami�ta�, �e nawet w�r�d biblijnych chrze�cijan w po�owie XX wieku niewielu by�o takich, kt�rzy wierzyli, �e Biblia naprawd� m�wi to, co jest w niej napisane. Przewa�a�y pogl�dy, �e dni stworzenia nale�y interpretowa� niedos�ownie, jako epoki, a sam Potop Noego mia� ograniczony zasi�g. Zdaniem autor�w ksi��ka wykaza�a rozstrzygaj�co, �e Biblia naucza niedawnego stworzenia i potopu, kt�ry zniszczy� poprzednio istniej�cy �wiat. Nie mo�na pogodzi� Biblii czy to z teori� potopu lokalnego, kt�ry mia� miejsce na przyk�ad jedynie na terenie Mezopotamii, czy z teori� co prawda potopu globalnego, ale przebiegaj�cego spokojnie. Opis biblijny og�lno�wiatowego kataklizmu, wodnej katastrofy ogarniaj�cej i niszcz�cej ca�y poprzednio istniej�cy �wiat, nale�y przyj�� jako rzeczywisty opis historyczny. Wynika z niego, oczywi�cie, �e dane geologiczne by�y w g��wnym nurcie nauki niew�a�ciwie interpretowane – tak, aby umo�liwi� zaakceptowanie d�ugotrwa�ych epok geologicznych bez globalnego potopu. Je�li jednak potop naprawd� mia� miejsce, co Biblia wyra�nie opisuje, to wynika z tego, �e wiele, a mo�e nawet wi�kszo�� formacji geologicznych musia�a powsta� pod jego wp�ywem.
Autorzy pr�bowali wykaza�, �e dane geologiczne mo�na tak zinterpretowa�, by dopasowa� je do twierdze� biblijnych, ale ci�gle podkre�lali, �e ich wnioski geologiczne s� tymczasowe, pr�bne, podatne na modyfikacj� pod wp�ywem wynik�w dalszych bada�, o ile tylko przyjmie si�, �e nie mo�na zmieni� podstawowych nauk biblijnych na temat globalnego kataklizmu. Wszystkie fakty odkryte przez geologi� i inne nauki przy poprawnym ich zinterpretowaniu musz� potwierdzi� rzeczywisty charakter stworzenia i potopu. Prawd� jest, �e te same fakty uczeni g��wnego nurtu interpretuj� inaczej, ale jest to wynik wcze�niejszego zaanga�owania po stronie naturalizmu. Je�li apriorycznie przyjmiemy, �e B�g nie dzia�a� stw�rczo w dziedzinie empirycznej i �e biblijne opisy potopu nie s� prawdziwe, to musimy doj�� do wniosku, �e Wszech�wiat jest stary, �e warstwy geologiczne Ziemi powstawa�y w ci�gu milion�w lat i �e wszystkie organizmy �ywe musia�y wyewoluowa�. Tyle �e wnioski te zawarte s� ju� we wcze�niej przyj�tych za�o�eniach. Moc ewolucjonizmu wyp�ywa z jego metodologii.
Ewolucjoni�ci zwykle krytykuj� fakt, i� Morris (i inni kreacjoni�ci) czerpi� z Biblii najog�lniejsz� ram� robocz� dla p��niejszych analiz naukowych. Za�o�enie, i� �wiat zosta� stworzony ok. 10 tys. lat temu i �e par� tysi�cy lat p��niej mia� miejsce og�lno�wiatowy potop, uwa�aj� za niedopuszczaln� ingerencj� religii w sprawy nauki. Jednak nale�y zauwa�y�, �e oba za�o�enia – Wszech�wiat zosta� stworzony i Wszech�wiat nie zosta� stworzony – maj� t� sam� moc. Je�li pierwsze jest niedopuszczaln� ingerencj� religii w sprawy nauki, to drugie jest niedopuszczaln� ingerencj� ateizmu w sprawy nauki. Ale jedno z tych za�o�e� musi by� prawdziwe, a bez kt�rego� z nich nie da si� uprawia� nauki.
Kto� niezorientowany m�g�by s�dzi�, �e nauka mo�e oby� si� bez tych za�o�e�, �e mo�e dopiero na drodze bada� naukowych ustali�, kt�re z nich jest prawdziwe. Ale to z�udzenie. Nie da si� uprawia� nauki bez przyj�cia jednego lub drugiego za�o�enia. Zanim zaczniemy poszukiwa� przyczyn dla zjawisk z otaczaj�cego nas �wiata, musimy rozstrzygn�� – arbitralnie – gdzie tych przyczyn b�dziemy poszukiwali. Naturalistycznie zorientowani uczeni poszukuj� ich w samym �wiecie, odrzucaj�c mo�liwo�� przyczyn nadnaturalnych. T� mo�liwo�� odrzuca si�, zanim jeszcze rozpocznie si� jakiekolwiek badania. Nauka nie dowodzi, bo nie mo�e tego zrobi�, prawdziwo�ci naturalizmu. Naturalizm mo�na tylko za�o�y� albo go odrzuci�.
Skoro jedni uczeni mog� z g�ry wyklucza� stw�rcze dzia�anie Boga, to inni, zw�aszcza wierz�cy w Pismo �wi�te chrze�cijanie, mog�, a nawet powinni przyjmowa� za�o�enie przeciwne. Jedynym sposobem argumentowania, kt�ra z obu omawianych postaw jest lepsza, s� osi�gane wyniki. Kt�ry system wiedzy – naturalistyczny czy nadnaturalistyczny – ma mniej k�opot�w z wyja�nianiem �wiata? Kt�ry jest bardziej sp�jny? Kt�ry jest prostszy? Kt�ry jest bardziej owocny?
Niestety, taka por�wnawcza ocena nie jest tak prosta, jak si� mo�e wydawa�. Nie jest prosta, gdy� obie rywalizuj�ce strony przywi�zuj� inne znaczenie dla zalet i wad g�oszonych przez siebie i przez adwersarzy system�w wiedzy. Dla kreacjonist�w kluczow� warto�ci� jest zgodno�� z Bibli�, podczas gdy dla naturalist�w nie ma ona �adnej warto�ci. I odwrotnie: brak odwo�ywania si� do czynnik�w nadprzyrodzonych, podstawowa w opinii naturalist�w zaleta systemu naturalistycznego, jest wad� w oczach kreacjonist�w. Obie strony nie tylko g�osz� inne faktualne twierdzenia na temat rzeczywisto�ci. Przyjmuj� one tak�e inne kryteria wydawania ocen, warto�ciowania wyg�aszanych twierdze�, co praktycznie uniemo�liwia rzeczow� dyskusj� na temat warto�ci ca�ych system�w wiedzy. Mo�liwe s� tylko dyskusje cz�stkowe, dla kt�rych uda si� znale�� wsp�ln� p�aszczyzn�.
Systematyka kreacjonizm�w
Henry M. Morris ustanowi� dzisiejszy obraz standardowego kreacjonisty. Zanim zacz�� swoj� dzia�alno��, wi�kszo�� kreacjonist�w traktowa�a opis biblijny niedos�ownie i uznawa�a staro�ytno�� Ziemi i Wszech�wiata. Byli to wi�c kreacjoni�ci starej Ziemi. Sp�r o wiek Ziemi to najpowa�niejszy sp�r w �onie kreacjonizmu. Kreacjoni�ci m�odoziemscy uwa�aj�, �e zawarte w Biblii chronologie nie pozwalaj� na tradycyjne datowania wieku Ziemi i Kosmosu. Wprawdzie chronologie te nie s� kompletne, ale nie na tyle, by wiek Ziemi liczy� w miliardach lat. Je�li zsumowanie podawanych okres�w �ycia patriarch�w biblijnych daje ok. 6 tys. lat, to istniej�ce luki w chronologiach pozwalaj� wyd�u�y� ten wiek do ok. 10 tys. lat (najodwa�niejsi kreacjoni�ci m�odoziemscy m�wi� o ok. 15 tys. lat). Poniewa� ewolucjoni�ci, zwalczaj�c m�ody wiek Ziemi, powo�uj� si� na rozmaite datowania radiometryczne, kreacjoni�ci po�wi�caj� wiele wysi�ku krytyce tych metod. [5]
Zdaniem Morrisa �wiat powsta� z niczego wskutek Boskiego „niech si� tak stanie”. Odrzuca tym samym pogl�d tzw. kreacjonist�w progresywnych, wed�ug kt�rych nowe organizmy �ywe powstawa�y dzi�ki indukowanym przez Boga rearan�acjom materia�u genetycznego. B�g w uj�ciu Morrisa jest Bogiem Stw�rc�, a nie in�ynierem genetycznym.
Nale�y te� pami�ta� o rozr��nianiu kreacjonist�w biblijnych od kreacjonist�w naukowych. Ci pierwsi uzasadniaj� szczeg��owe twierdzenia odwo�uj�c si� do analiz biblijnych – w ten spos�b mo�na wykaza�, jak nazywali si� pierwsi rodzice lub ile os�b uratowa�o si� w czasie potopu. Kreacjoni�ci naukowi za� prawdziwo�� swoich twierdze� uzasadniaj� odwo�uj�c si� wy��cznie do bada� empirycznych. Kwalifikacji tej nie zmienia fakt, i� to Biblia ustala najog�lniejsz� ram� robocz� bada� kreacjonistycznych.
Dziedzictwo i przysz�o��
Henry M. Morris zmar�. Ale pr�d intelektualny, do odrodzenia kt�rego w decyduj�cy spos�b si� przyczyni�, trwa i rozwija si�.
Mieczyslaw Pajewski
[email protected];
http://www.creationism.org.pl
[1] Sir Julian Huxley, „The Evolutionary Vision: The Convocation Address”,
w: Sol Tax and Charles Callender (eds.), Evolution after
Darwin. The University of Cicago Centennial, vol. III. Issues in
Evolution. The University of Chicago Centennial Discussions, The University
of Chicago Press 1960, s. 249-261.
[2] Por. Ronald L. Numbers, „Creationism in 20th Century
America”, Science 5 Nov. 1982, vol. 218, s. 542.
[3] M�j w�asny egzemplarz z 1998 roku pochodzi z 42-go wznowienia.
[4] Por. Ronald L. Numbers, The Creationists. The
Evolution of Scientific Creationism, University of California Press,
Berkeley – Los Angeles – London 1992, s. 209.
[5] Najpowa�niejsze prace tego rodzaju
to John Woodmorappe, The Mythology of Modern Dating Methods, Institute
for Creation Research, El Cajon 1999 oraz Larry Vardiman, Andrew A. Snelling,
Eugene F. Chaffin (eds.), Radioisotopes and the Age of the Earth. A
Young-Earth Creationist Research Initiative, Institute for Creation
Research, El Cajon and Creation Research Society, St. Joseph 2000.